Vàng da trẻ sơ sinh: Phân biệt sinh lý vs bệnh lý

Tại sao trẻ sơ sinh bị vàng da?

Vàng da do bilirubin (sản phẩm phân huỷ hồng cầu) tích tụ trong máu. Trẻ sơ sinh có:

• Hồng cầu nhiều và tuổi thọ ngắn — sản xuất nhiều bilirubin
• Gan chưa trưởng thành — chuyển hoá bilirubin chậm
• Đường ruột tái hấp thu bilirubin nhiều hơn

Kết quả: bilirubin trong máu tăng cao, lắng vào da và mắt — gây màu vàng.

Vàng da sinh lý (bình thường)

Đặc điểm:

• Xuất hiện sau 24-48 giờ sau sinh (KHÔNG xuất hiện trong 24h đầu)
• Đỉnh điểm ngày 3-5
• Tự hết trong 1-2 tuần (trẻ đủ tháng), 2-3 tuần (trẻ sinh non)
• Vàng nhẹ ở mặt và ngực, không lan xuống chân
• Bé bú tốt, ngủ tốt, đi tiêu đều
• Bilirubin máu < 12 mg/dL (đo qua da hoặc máu)

Không cần điều trị. Cho bú thường xuyên (8-12 lần/ngày) — bilirubin được thải qua phân.

Vàng da bệnh lý (cần khám)

Dấu hiệu cảnh báo — đến viện ngay:

• Vàng da xuất hiện trong 24 giờ đầu sau sinh
• Vàng lan xuống bụng, đùi, lòng bàn chân
• Bilirubin >12-15 mg/dL (sơ sinh), >17-20 mg/dL (sau 2 tuần)
• Vàng kéo dài >2 tuần (trẻ đủ tháng), >3 tuần (trẻ sinh non)
• Bé lờ đờ, ngủ nhiều, bú kém
• Khóc thét, ngửa người (dấu hiệu thần kinh)
• Sốt, nôn, phân nhạt màu, nước tiểu sậm

Nguyên nhân vàng da bệnh lý:

• Bất đồng nhóm máu mẹ-con (Rh, ABO)
• Nhiễm khuẩn (nhiễm trùng máu, viêm gan)
• Tắc đường mật bẩm sinh
• Thiếu enzyme G6PD
• Sữa mẹ (breastmilk jaundice — kéo dài nhưng không nguy hiểm)

Cách kiểm tra vàng da tại nhà

Kiểm tra dưới ánh sáng tự nhiên (ánh sáng đèn vàng làm khó nhìn):

1. Đặt bé bên cửa sổ có ánh sáng ban ngày
2. Ấn nhẹ ngón tay vào trán, mũi, ngực — quan sát màu da khi nhả ra
3. Vàng nhẹ ở mặt: đo bilirubin ~5 mg/dL
4. Vàng đến ngực: ~10 mg/dL
5. Vàng đến bụng: ~12-15 mg/dL
6. Vàng đến đùi: ~15-20 mg/dL
7. Vàng đến lòng bàn chân: >20 mg/dL — NGUY HIỂM

Cũng kiểm tra lòng trắng mắt — vàng rõ là bilirubin cao. Đến bác sĩ nếu vàng quá ngực hoặc nghi ngờ.

Điều trị vàng da bệnh lý

• Chiếu đèn (phototherapy): Phương pháp phổ biến nhất. Bé nằm dưới đèn xanh đặc biệt 24-48 giờ — ánh sáng phá huỷ bilirubin trong da. Hiệu quả 90%, an toàn.
• Truyền albumin: Cho bilirubin liên kết với albumin, giảm độc tính.
• Thay máu (exchange transfusion): Trường hợp nặng (bilirubin >25-30 mg/dL hoặc có dấu hiệu tổn thương não). Thay 80-90% máu của bé bằng máu hiến.
• Điều trị nguyên nhân: Nếu nhiễm trùng — kháng sinh; nếu tắc mật — phẫu thuật.

Sau 1-3 ngày chiếu đèn, bilirubin thường giảm đáng kể. Bé được xuất viện khi bilirubin <13 mg/dL và ổn định.

Cách phòng ngừa vàng da nặng

• Cho bú sớm: Trong 1 giờ đầu sau sinh — kích thích đi tiêu phân su, thải bilirubin.
• Cho bú thường xuyên: 8-12 lần/ngày trong tuần đầu. Bú đủ → đi tiêu nhiều → giảm bilirubin.
• Phơi nắng nhẹ: Sáng sớm 7-8h, 10-15 phút, để bé chỉ mặc tã. Ánh sáng giúp phân huỷ bilirubin nhẹ. Bảo vệ mắt.
• Theo dõi sát: Khám lại 2-3 ngày sau xuất viện để kiểm tra vàng da.
• Khám ngay nếu nghi ngờ: Tốt hơn quá thận trọng — kernicterus là tổn thương vĩnh viễn không hồi phục.

Câu hỏi thường gặp