Táo bón: Nhận biết, xử lý tự nhiên và khi nào cần khám
15-20% dân Việt bị táo bón, đặc biệt phụ nữ và người >65 tuổi. Phổ biến nhưng nhiều người ngại nói. Có thể tự xử lý tại nhà với thay đổi lối sống. Bài này hướng dẫn cách giải quyết.
Khi nào gọi là táo bón?
Theo Rome IV (chuẩn quốc tế), táo bón khi có 2+ triệu chứng sau trong >3 tháng:
- Đi tiêu <3 lần/tuần
- Phân cứng (loại 1-2 trên thang Bristol)
- Cảm giác không tống hết
- Cảm giác tắc nghẽn hậu môn
- Phải dùng tay hỗ trợ
- Phải rặn quá mức
Nguyên nhân thường gặp
- Ít chất xơ: <25g/ngày (khuyến nghị)
- Ít nước: <1.5L/ngày
- Ít vận động: Người văn phòng ngồi nhiều
- Nhịn đi tiêu: Phổ biến ở phụ nữ + người trẻ
- Stress: Ảnh hưởng nhu động ruột
- Thuốc: Sắt, canxi, opioids, một số thuốc tâm thần
- Bệnh lý: Suy giáp, tiểu đường, đại tràng IBS
- Mang thai: Hormone + tử cung lớn
- Tuổi cao: Nhu động ruột giảm
10 cách xử lý tại nhà
- Tăng chất xơ: 25-35g/ngày. Yến mạch, đậu, rau xanh, trái cây vỏ, hạt chia.
- Uống đủ nước: 2-2.5L/ngày. Nước ấm buổi sáng kích thích ruột.
- Vận động đều: 30 phút/ngày. Đi bộ, yoga.
- Ăn mận khô (prunes): 5-10 quả/ngày. Sorbitol nhuận tràng tự nhiên.
- Probiotic: Sữa chua, kefir, men vi sinh.
- Tư thế đi tiêu đúng: Đặt chân lên ghế thấp 15-20cm khi ngồi toilet — đùi tạo góc 35° với thân.
- Lịch đi tiêu cố định: Sau bữa sáng. Tận dụng phản xạ dạ dày-đại tràng.
- Không nhịn: Đi ngay khi có cảm giác.
- Massage bụng: Theo chiều kim đồng hồ 5-10 phút.
- Magie 200-400mg: Nhuận tràng nhẹ. An toàn cho dùng đều.
Thuốc nhuận tràng (theo cấp độ)
- Bulk-forming (chất xơ): Psyllium (Metamucil), Methylcellulose. An toàn nhất, dùng được dài hạn.
- Osmotic: Polyethylene glycol (Forlax, Movicol), Lactulose (Duphalac). Hút nước vào ruột. Tác dụng 1-3 ngày.
- Stimulant: Bisacodyl (Dulcolax), Senna. Mạnh, tác dụng 6-12 giờ. KHÔNG dùng dài hạn.
- Stool softener: Docusate. Làm mềm phân. Cho người không thể rặn (sau mổ, có trĩ).
- Suppositories: Glycerin, Bisacodyl. Đặt hậu môn. Tác dụng 15-30 phút. Dùng khẩn cấp.
Cảnh báo: Lạm dụng thuốc kích thích → ruột phụ thuộc, tự nhiên giảm.
Khi nào cần khám bác sĩ?
- Táo bón đột ngột không rõ nguyên nhân
- Phân có máu (đen hoặc đỏ)
- Đau bụng dữ dội
- Sụt cân không rõ lý do
- Thay đổi thói quen đi tiêu >2 tuần
- Cảm giác có khối u trong bụng
- Tuổi >50 và mới có táo bón (loại trừ ung thư đại tràng)
- Không cải thiện sau 1-2 tuần thay đổi lối sống + thuốc OTC
Khám tại: Khoa Tiêu hoá BV Đại học Y Dược, Bạch Mai, Vinmec, FV. Có thể cần nội soi đại tràng (1-3 triệu).
Phòng ngừa
- Ăn 5+ phần rau quả/ngày
- Uống 2-2.5L nước/ngày
- Tập thể dục 150 phút/tuần
- Đi tiêu đều đặn — sáng sau bữa sáng
- Quản lý stress
- Hạn chế thức ăn chế biến (ít chất xơ)
- Đủ probiotic — sữa chua mỗi ngày
- Tránh lạm dụng thuốc nhuận tràng
Câu hỏi thường gặp
Đi tiêu 1 lần/2-3 ngày có phải táo bón không?
Tuỳ. Nếu không khó khăn + phân mềm → bình thường (mỗi người khác nhau). Khó rặn + phân cứng → táo bón.
Trẻ em táo bón có nguy hiểm không?
Phổ biến (3-5% trẻ em). Thường do thay đổi diet (cai sữa, ăn dặm). Tăng chất xơ, nước, hoa quả nhuận tràng (lê, mận khô). Khám nếu kéo dài >2 tuần.
Cà phê có giúp đi tiêu không?
Có. Cà phê kích thích nhu động đại tràng ở 30% người. Tuy nhiên cũng gây mất nước → táo bón nặng hơn nếu uống nhiều.
Trĩ có phải do táo bón?
Có. Rặn nhiều khi táo bón → tĩnh mạch hậu môn giãn → trĩ. Điều trị táo bón = phòng trĩ.
Phụ nữ mang thai bị táo bón nên uống thuốc gì?
Tránh thuốc kích thích. An toàn: Lactulose, Polyethylene glycol. Trước khi dùng - tham khảo bác sĩ sản.
Nguồn tham khảo
- Rome IV Criteria
- BV Đại học Y Dược: Tiêu hoá